Dezinformimi dhe edukimi për mediat dhe informacionin

Doralda Bodini

Informacioni i pasaktë, objektivi i të cilit është të mashtrojë ose të ndikojë qëllimisht te njerëzit, duke u shpërndarë në mënyrë të synuar, quhet dezinformim. Përhapja e dezinformimit është një shqetësim në rritje për shoqëritë demokratike në mbarë globin (Lazer et al., 2019).

Dezinformimi mund të shfaqet në formën e përmbajtjes audio/vizive të fabrikuar ose të manipuluar qëllimisht, teorive konspirative të krijuara qëllimisht ose thashethemeve të përhapura për të dëmtuar ose shkaktuar mosbesim.

Format e dezinformimit

Dezinformimi mund të marrë forma të ndryshme. Më të zakonshmet janë:

1. Satirë ose parodi

Nuk ka qëllim për të shkaktuar dëm, por ka potencial për të mashtruar. Edhe pse satira ose parodia mund të trajtohen edhe si forma arti, ato mund të përdoren gjithashtu për të përhapur qëllimisht thashetheme dhe komplote, dhe, në rast të ndonjë akuze, ato mund të dalin lehtë si diçka që nuk duhet trajtuar seriozisht.  Kjo formë e çrregullimit të informacionit gjithashtu mund të rishpërndahet ose shtrembërohet lehtësisht dhe të fillojë të funksionojë jashtë kontekstit të tij origjinal, humoristik.

2. Lidhja e rreme

Kur titujt, pamjet vizuale ose titrat nuk e mbështesin përmbajtjen. Edhe pse në fillim mund të mendojmë se lidhjet e rreme, të tilla si, për shembull, titujt e klikimeve, nuk mund të bëjnë asnjë dëm, por vetëm të irritojnë; në një këndvështrim më të gjerë, kjo praktikë mund të dëmtojë besimin në media dhe të nxisë polarizimin.

3. Përmbajtje mashtruese

Përdorimi mashtrues i informacionit për të përshtatur një çështje ose individ. Bëhet fjalë për prerjen e fotografive, ose zgjedhjen e citimeve ose statistikave në mënyrë selektive për të mbështetur një argument. Shpesh mund të shohim këtë lloj përmbajtjeje të manipuluar pa e ditur as për të, pasi zbulimi i saj kërkon të kesh disa njohuri specifike, të bësh kërkime dhe të kontrollosh burimet.

4. Kontekst i rremë

Kur përmbajtja e vërtetë ndahet me informacion të rremë kontekstual.Një foto e rishpërndarë për t’iu përshtatur një narrative të re do të ishte një shembull. Është një formë e fuqishme e çrregullimit të informacionit, pasi përmbajtja e përdorur është origjinale, kështu që nuk mund të mohohet, por është riformuluar në një mënyrë të rrezikshme për të mbështetur një pikë të caktuar.

5.  Përmbajtja e fabrikuar

Përmbajtja e re është 100% false, e krijuar për të mashtruar dhe dëmtuar. Kur përmbajtja është plotësisht e rreme, kufiri i vetëm është imagjinata e krijuesit të një përmbajtjeje të tillë. Dallimi ndërmjet përmbajtjes reale dhe asaj të sajuar është jashtëzakonisht i vështirë për syrin e lirë.

Faktorët që ndikojnë në përhapjen e deziformatave

Faktorët që ndikojnë në përhapjen e dizinformatave janë të ndryshme, duke përfshirë kategori idividuale, në bazë të situatës, teknologjikë dhe teknikë. Duke u ndalur tek individualja, provat sugjerojnë se pjesa më e madhe e shpërndarjes së lajmeve të rreme është për shkak të sjelljes njerëzore, pasi njerëzit që hasin në materiale të gabuara në mediat sociale mund ta përhapin atë nga pakujdesia (Rodrigo et al., 2022). Prandaj, është konstatuar se përdoruesit janë lojtarë të rëndësishëm që mund të ndihmojnë në zvogëlimin e këtyre lajmeve, nëse njohuritë dhe aftësia e tyre për të kuptuar praninë e tyre është intensifikuar (Aoun Barakat et al., 2021). Është zbuluar gjithashtu se përdoruesit e mediave sociale të cilëve u mungon mendimi kritik janë të prekshëm ndaj të pavërteta (Pennycook & Rand, 2019).

Roli i medias dhe fact checking (kontrollimi i fakteve)

Mediat e reja sociale mundësojnë viralizimin në kohë reale të lajmeve. Si pasojë, ata u bënë një mjet për përhapjen e dezinformatave në një audiencë globale. Meqenëse përmbajtja e re publikohet dhe përhapet vazhdimisht, është shumë e vështirë jo vetëm për përdoruesit fundorë, por edhe për gazetarët profesionistë të kontrollojnë dhe vërtetojnë të gjithë këtë material. Mediat sociale e bëjnë verifikimin edhe më të komplikuar pasi bëhet e vështirë të gjurmosh autorin origjinal dhe kontekstin e postimit. Krahas këtij roli të ri të publikut në prodhimin e përmbajtjes, ka një kërkesë në rritje për mbulim të menjëhershëm, gjë që u bën presion organizatave të lajmeve të publikojnë materiale të papërfunduara ose të paverifikuara. Nuk është e pazakontë që një roman apo ngjarje virale të publikohet fillimisht në rrjetet sociale dhe më pas të përthithet nga mediat kryesore.

Mbështetja në rrjetet sociale si burime informacioni e kombinuar me prirjen për sensacionalizëm, nevojën për risi të vazhdueshme, mungesën e burimeve për verifikimin e fakteve dhe theksimi te fitimet mbi përgjegjësinë qytetare e bënë rrymën kryesore, median, të ndjeshme ndaj manipulimit.

Dobësitë e mësipërme perceptohen gjithnjë e më shumë nga lexuesit e medias tradicionale. Kjo përfaqëson një çështje sociale pasi, me humbjen e besimit në media, publiku ka më pak gjasa të ketë akses në informacionin e saktë, duke kompromentuar gjykimin e tij kritik, njohuritë e tij politike dhe ushtrimin e plotë të demokracisë. Ndërsa besimi i qytetarëve në institucionet bie dhe besueshmëria e informacionit zyrtar zvogëlohet, audienca priret të drejtohet drejt burimeve alternative të informacionit.

Kontrolli i fakteve në përgjithësi kryhet nga perspektiva gazetareske, duke përmbledhur faktet e grumbulluara përmes një procesi cilësor të prodhimit të lajmeve përpara se të publikohen përfundimisht lajmet për konsum nga lexuesit e tyre.

Platformat sociale e trajtojnë këtë çështje nga i njëjti këndvështrim, duke rritur numrin e organizatave partnere të gazetarëve në të gjithë botën për të vërtetuar përmbajtjen e transmetuar përmes rrjedhave të tyre të informacionit. Këto media tregojnë dezinformimin, i cili nga ana tjetër përdoret për të ulur postimet “të këqija”. Megjithatë, duke qenë se përmbajtja e re gjithashtu publikohet dhe përhapet vazhdimisht përmes internetit, është e pamundur që gazetarët të kontrollojnë dhe vërtetojnë të gjithë këtë material në kohë edhe kur janë të armatosur me mjetet më të mira të disponueshme. Për më tepër, kur përdoruesit e internetit u qasen drejtpërdrejt botuesve në vend që të ndërmjetësohen nga një portier, ata janë të pambrojtur. Duke pasur parasysh karakteristikat dhe mekanizmat për shpërndarjen e dezinformatave, konkludojmë se vetëm përmes reagimeve multidisiplinare mund të përmbahet dezinformata.

Dezinformimi në Shqipëri

Komisioni i politikave të Jashtme të Parlamentit Europian ka publikuar në vitin 2021 një studim mbi lajmet e rreme dhe dezinformimin në Ballkanin Perëndimor.

Për sa i përket Shqipërisë, raporti thekson që burimet e dezinformimit janë të lokalizuara brenda vendit, që do të thotë se është i prodhuar së brendshmi si nga origjina po ashtu dhe nga qëllimi.

Sipas raportit, prevalojnë përpjekjet e medias për të rritur audiencën, dhe të ardhurat,  me anë të një raportimi sensacional, pa pasur shumë lidhje me vërtetësinë e informacionit të publikuar. Sipas analizimit të dhënave në FACEBOOK, edhe mediat më të mëdha dhe cilësore në Shqipëri shpeshherë bëhen kanale të rëndësishme për shpërndarjen lajmeve të rreme.

Eduktimi mediatik dhe përfshirja në sistemin arsimor

Në një anketë të publikuar  nga Open Society Foundation, vendi me qëndrueshmërinë më të lartë karshi lajmeve të rreme apo keqinformimit, është Finlanda. Një fakt i rëndësishëm që e bën Finlandën të ketë këtë qëndrueshmëri është edhe fakti që edukata mediale përfshihet në sistemin e hershëm të edukimit.

New York Times ka publikuar një artikull ku paraqitet puna e një mësueseje finlandeze e cila nxënësve të klasës së tetë po i prezantonte disa artikuj informativë. Ata bashkë diskutojnë lidhur me qëllimin e atyre artikujve, si dhe kur janë shkruar, e cilat janë qëllimet e autorit.

Kjo, sipas mësueses, bëhet në mënyrë që të ndihmohen nxënësit të mësojnë se si të identifikohen lajmet e rreme. Kjo mësuese ka thënë se si detyrë për nxënësit e saj ka pasur edhe editimin e videove dhe fotografive të tyre, në mënyrë që të kuptojnë se sa lehtë të manipulueshme mund të jenë informatat.

Anna Airas, një tjetër mësuese në Finlandë, ka kërkuar nga nxënësit që në makinat e kërkimit në internet të shkruajnë fjalën “vaksinim” dhe ka diskutuar lidhur me atë se si funksionojnë algoritmet e kërkimit dhe pse rezultatet e para jo gjithmonë janë më të besueshmet.

Sa do të thjeshta këto praktika të shpjegimit lidhur me fenomenin, në Shqipëri ende nuk janë pjesë e sistemit të edukimit para-universitar.

Përfundime:

Duke marrë shkasë nga informacioni i tepërt, është e rëndësishme që media e para duhet të kryejë misionin e saj jo vetëm të informimit, por edhe të edukimit. Në këtë kontekst, është e rëndësishme që lajmi përpara se të shpërndahet të verifikohet nëse është i saktë, i paanshëm dhe i bazuar në plus dy burime. Ndërsa audienca, nga ana e saj, duhet të jetë me skeptike dhe të ketë mendim kritik për gjithçka që lexon.

Në epokën digjitale në të cilën ne po jetojmë, është shumë e thjeshtë të biem pre e dezinformimit dhe keqinformimit, ndaj është shumë e rëndësishme që të edukohen mediat dhe audienca. 

Ky blog është konceptuar si hapësirë për studentët që të shprehin mendimet, ndjesitë, si dhe rekomandimet e tyre për aspekte të ndryshme që lidhen me edukimin mediatik dhe shoqërinë ku ata jetojnë. Ky blog është mbështetur financiarisht nga Zyra e Marrëdhënieve me Publikun e Ambasadës së SHBA-së në Tiranë, në kuadër të Projektit “Edukimi për Median dhe Informacionin për Mësuesit e Ardhshëm”. Opinionet, gjetjet, konkluzionet dhe rekomandimet e shprehura në këtë blog janë të autorëve dhe nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht ato të Departamentit të Shtetit.